Your browser version is outdated. We recommend that you update your browser to the latest version.

Houdt systeem en leefwereld vooral gescheiden!

Datum: 30/11/2015

Door: Sasker de Roos


 

Volgens velen is de overheid te bureaucratisch om zich te kunnen verhouden tot de netwerksamenleving. De oplossing: het systeem (de overheid) moet meer gaan lijken op de leefwereld (de samenleving). Voor velen betekent dit het opheffen van de bureaucratie zodat de overheid weer kan functioneren volgens ‘de logica van de leefwereld’, of voor sommigen zelfs het opheffen van de overheid ten dienste van maatschappelijke zelforganisatie. Maar wordt het kind dan niet met het badwater weggegooid?

 

 

Ideologiekritiek

Er bestaat veel misverstand over de begrippen ‘systeem’ en ‘leefwereld’. Het zou veel opleveren als ieder, die deze begrippen hanteert, het werk van Jurgen Habermas er weer eens op na zou slaan. Habermas hanteert deze begrippen namelijk om zijn eigen draai te geven aan de filosofische discipline ‘ideologiekritiek’. Hij waarschuwt zijn lezers namelijk niet voor een groeiende kloof tussen de overheid en de samenleving, maar voor de kolonisatie van de leefwereld door de systemen – een proces dat uit het zicht blijft door het verhaal dat wij allen over onze samenleving vertellen.

Het verhaal dat wij over onze samenleving vertellen is een verhaal waarin welvaartsverdeling het meest efficiënt plaatsvindt door de onzichtbare hand van de economie (via de markt en het prijsmechanisme) en rechtvaardigheid wordt bewerkstelligd door een bureaucratische overheid (via wetten en regels).

 

 

Het onzichtbare belang van de leefwereld 

Wat in dit verhaal uit het zicht blijft is de rol en het belang van de leefwereld, waarin mensen warme en diepe relaties met elkaar onderhouden en de output van systemen haar werkelijke betekenis krijgt in een democratische dialoog. Met als gevolg dat de systemen onze leefwereld vrijelijk kunnen koloniseren.

De kritieken van Habermas laten telkens weer zien hoe de bureaucratische logica van de overheid (en ook commerciële bedrijven!) de communicatieve rationaliteit in persoonlijke relaties verdrukt en hoe individuen een ‘kosten- en batenanalyse’ maken voor de ‘diensten’ die zij leveren aan familieleden en vrienden (en dat natuurlijk tegen de huidige ‘marktprijs’). Wat Habermas ons hiermee wil laten zien is dat mensen langzaam het vermogen verliezen om oog te hebben voor individuele omstandigheden en dat de waarde van mensen steeds vaker wordt bepaald in economische termen.

 

Kortom, Habermas verzet zich tegen de wijze waarop de leefwereld de (doel-middelen) logica van de systemen is gaan overnemen en haar eigen logica (warme, inclusieve en op overstemming gerichte communicatie) dreigt te verliezen. Volgens hem is het dus niet de bedoeling om de scheiding tussen de systemen en leefwereld op te heffen. Maar zeker ook niet om de systemen zelf op te heffen. Beide mogelijkheden zouden volgens Habermas een even erge nachtmerrie zijn. Zij dienen elk een noodzakelijk doel.

 

Behoudt de systemen! Zij staan in dienst van de leefwereld

De systemen zijn namelijk net zo waardevol als de leefwereld, maar uiteraard alleen als de leefwereld hen richting geeft. Zowel de markt als de bureaucratie zijn er niet voor niets. Zonder bureaucratie zou de macht van het zwaard slechts toebehoren aan de grilligheid van individuen. Tevens zou zonder markt de productie van levensmiddelen en alle andere goederen voor een groot deel terugvallen. Met als gevolg dat we terug zouden keren naar de situatie waarin machtige despoten vrijelijk hun gang kunnen gaan terwijl de massa honger lijdt. De ‘kloof’ tussen systeem en leefwereld vraagt veeleer om een vernieuwing van de grensovergangen tussen de systemen en leefwereld, zodat beide werelden elkaar weer kunnen begrijpen.

 

De kloof tussen systeem en leefwereld

Dat de problemen die op de grensvlakken tussen systeem en leefwereld ontstaan ook leiden tot een kloof tussen burger en overheid biedt gelukkig hoop. Het laat namelijk zien dat de leefwereld zich aan het verzetten is. Als burgers zich verzetten tegen de bureaucratie van de overheid, lijken zij namelijk aan te geven hun overheid niet meer te verstaan en haar die ‘wartaal’ ook nog eens aan te rekenen. Een deel van de burgerinitiatieven laat zich zo begrijpen als een poging om andere systemen te ontwerpen die zich beter verhouden tot hun leefwereld. Zij laten zien dat het met hun leefwereld wel goed zit en zich adequaat weet te verzetten tegen de kolonisatiepogingen van de systemen.

 

 

De kolonisatie van de leefwereld lijkt vooral plaats te vinden bij hen die zich dagelijks bewegen in een van de systemen. Zoals bijvoorbeeld werkgevers die mensen reduceren tot arbeidskapitaal dat ‘gemanaged’ moet worden, politici die hun achterban reduceren tot kiezers die eens in de vier jaar ‘verleid’ moeten worden met een verkiezingsprogramma en ambtenaren die inwoners reduceren tot ‘bouwstenen’ van de ideale samenleving. Hierdoor zijn het juist zíj die richting geven aan de systemen, die losgezongen zijn van de leefwereld en het vermogen hebben verloren de doelstellingen te begrijpen die in de leefwereld worden geformuleerd voor hun systemen. Met als gevolg een gapend gat tussen de verweesde systemen en de leefwereld die zij zouden moeten dienen.

 

Verbeter het grensverkeer

De bruggen tussen beide werelden moeten dus weer worden opgebouwd. Ambtenaren en politici moeten niet ophouden ambtenaar of politicus te zijn, maar zij moeten wel opnieuw leren dat zij in die hoedanigheid niet vechten voor het voortbestaan van het systeem alleen. Zij zullen weer moeten herontdekken dat zij, als onderdeel van de leefwereld, heengezonden worden om een systeem in stand te houden dat doelen dient die daaraan voorafgaan. En zij zullen zich er dus ook voor inzetten dat systeem aan te passen wanneer die doelstellingen wijzigen.

 

 

Gelukkig begint deze reconstructie van de bruggen tussen leef- en systeemwereld reeds vormt te krijgen. Ambtenaren beseffen steeds vaker dat, om begrepen te worden door inwoners, zij de uitkomsten van hun bureaucratische processen anders moeten communiceren. En pogen zij ook steeds vaker om samen met die inwoners het systeem van binnen uit te veranderen. Tevens voelen politici de druk vanuit de leefwereld steeds groter worden en beginnen zij te bouwen aan andere bruggen die het systeem voorziet van haar input, door burgers steeds meer op andere manieren te betrekken bij onze democratie.

Wellicht zullen burgers door die ‘kijk in de keuken’ dan ook meer begrip ontwikkelen voor het nut en de werking van de overheidssystemen. Zodat ook zij steeds meer bereid zullen zijn bij te dragen aan systemen die onze samenleving een ware dienst bewijzen en dus stevig verankerd zijn in de leefwereld.

Wil je op de hoogte worden gehouden van nieuwe blogs? Volg ons op LinkedIn

Cookie-beleid

Deze site maakt gebruik van cookies om informatie op uw computer op te slaan.

Gaat u akkoord?