Your browser version is outdated. We recommend that you update your browser to the latest version.

Democratie en de netwerksamenleving

Over de rol van de gemeenteraad

Datum: 26/10/15

Door: Sasker de Roos


 

Gemeenteraden moeten in onze democratie gaan optreden als procesbegeleider. Door zich te beperken tot ‘zorg dragen voor het proces waarin wij met zijn allen onze gezamenlijke omgeving vormgeven’ kunnen gemeenten beter aansluiten op de netwerksamenleving en de ontstane afstand overbruggen. Tegelijkertijd stellen zij burgers daarmee in staat de democratie te verrijken. De netwerksamenleving is allang begonnen verantwoordelijkheid te nemen voor onze democratie. Op de juiste manier ‘terugtreden’ en ‘loslaten’ zal er dan voor zorgen dat burgers de ruimte krijgen om daadwerkelijk een positieve bijdrage te leveren.

 

 

De zich ontwikkelende netwerksamenleving stelt onze democratie voor verschillende uitdagingen. Zo schreven wij eerder al dat mensen zich steeds minder makkelijk laten vangen in vaste groepen. De publieken waar burgers deel van uitmaken zijn fluïde en veranderen mee met de problemen en mogelijkheden die ze signaleren en proberen aan te pakken. Met als gevolg dat de verhoudingen binnen gemeenteraden al achterhaald zijn zodra na een verkiezing de stemmen geteld zijn.

Veel gemeenten proberen dit op te lossen door burgers meer te betrekken bij de formulering en uitvoering van beleid. Iets waar gemeenteraden soms (met recht) grote zorgen over uiten. De angst is namelijk dat de praktijk van burgerparticipatie onze representatieve democratie zal schaden. Burgerpanels en dorpsraden zijn namelijk zelden representatief, om nog maar te zwijgen over de gemiddelde opkomst van informatieavonden. Als bepaalde groepen burgers via dergelijke wegen macht verwerven kan dit uiteraard grote nadelige gevolgen hebben voor de niet-participerende burgers.

 

Zorgen over onze democratie

De initiatieven voor meer burgerparticipatie proberen de problemen in onze representatieve democratie op te lossen door gebruik te maken van directe, deliberatieve en associatieve vormen van democratie (de doe-democratie). Tegenstanders zijn dan bang dat de mengvormen die daardoor ontstaan afbreuk doen aan onze representatieve democratie – en wellicht zijn vooral gemeenteraden zelfs bang dat ze daardoor de grip op onze democratie verliezen.

 

 

Zodra zij beslissingsmacht krijgen komen dorpsraden en burgerplatforms tenslotte op het terrein van de gemeenteraad. Hierdoor beginnen de domeinen ‘politiek’ en ‘samenleving’ in elkaar over te vloeien. Zelfs wanneer men weinig waarde hecht aan een zuivere scheiding tussen politiek en samenleving, kan dit als problematisch worden ervaren zodra een burgerpanel of dorpsraad niet representatief is voor de inwoners van het grondgebied. Zij kunnen dan moeilijk democratisch rechtvaardige besluiten nemen.

Het is natuurlijk belangrijk dat we deze zorgen ter harte nemen. Maar zij vormen geen principieel argument tegen de introductie van andere vormen van democratie. Deze zorgen vormen juist een aanleiding voor gemeenteraden om actief aan de slag te gaan met aanvullende vormen van democratie die de hiaten in ons representatieve stelsel kunnen opvullen.

Wat de tegenstanders van aanvullende vormen van democratie namelijk vergeten is dat de representatieve democratie ook grote nadelen kent (in hoeverre blijven gemeenteraden gedurende vier jaar representatief voor de inwoners van hun grondgebied?). Democratische instituties functioneren namelijk altijd in een context die mede bepaalt hoe democratische processen verlopen. Zo zal niemand ontkennen dat onze representatieve democratie bijvoorbeeld sterk afhankelijk is van de kwaliteit van controlerende functies zoals rechtspraak en een kritische media. Zo ook is de stabiliteit in de wijze waarop de samenleving zichzelf organiseert van groot belang voor het functioneren van onze democratie.

Omdat deze context (vooral nu met het opkomen van de netwerksamenleving) continu aan verandering onderhevig is en per geval sterk kan verschillen is het onmogelijk één juiste democratievorm aan te wijzen. Verschillende maatschappelijke processen bepalen hoe de verschillende vormen van democratie bijdragen of afbreuk doen aan legitieme besluiten. En juist nu laat het ontstaan van de netwerksamenleving ons de gebreken van de Nederlandse representatieve democratie inzien.

 

Zorgen voor onze democratie

Dit maakt onze democratie tot een proces dat om continue aandacht en zorg vraagt. Op het ene moment vraagt de legitimiteit van collectieve besluitvorming dat we werken aan representativiteit, op het andere moment is het nodig dat er eerst betere informatie boven tafel komt alvorens men tot een kwalitatieve beslissing kan komen. Op weer een ander moment moeten individuen meer de kans krijgen elkaars argumenten te doorgronden alvorens men op basis van wederzijds begrip een collectief gedragen keuze kan maken.

Als we democratie zien als proces waarin we onze gezamenlijke leefomgeving vorm geven dan kunnen we inzien dat we dit niet moeten overlaten aan kille instituties en uniforme procedures. Instituties en procedures bieden wellicht stabiliteit in een chaotisch proces, maar kunnen daarom ook moeilijk omgaan met de complexiteit en dynamiek van menselijke samenlevingen en de waarden die we proberen te realiseren.

 

 

Als volksvertegenwoordigers zijn raadsleden de aangewezen personen om zich op te werpen als hoeders van dit collectieve proces van gedeelde ambities en verantwoordelijkheid. Gemeenteraden handelen tenslotte namens iedereen die onderdeel uitmaakt  van onze democratie. Het is hun taak ervoor te zorgen dat ieders stem gehoord wordt en iedereen verantwoordelijkheid kan nemen voor de uitkomsten van het democratisch proces. Oftewel, gemeenteraden representeren ons gemeenschappelijke belang in een rechtvaardig en democratisch besluitvormingsproces (waar iedereen bij betrokken wordt). Juist dáárom moeten zij als volksvertegenwoordigers bereid zijn instituties en procedures aan te passen op de bijzonderheden (de context) van het moment.

 

Een rolverschuiving

Dit betekent echter wel dat raadsleden hun rol moeten beperken tot procesbegeleider. Zij dienen zich dus niet primair met de inhoud te bemoeien, maar met de wijze waarop die tot stand komt. Juist door zich tot het proces te beperken kunnen zij de kracht van burgers aanspreken en houden zij de handen vrij om ervoor te zorgen dat onze democratie naar behoren gaat en blijft functioneren.

Op deze manier bezien blijven er drie cruciale taken over voor de gemeenteraad als het gaat om democratische besluitvorming:

  • Proces ontwerp en kaderstelling: een gemeenteraad zal zich voor aan het proces (tijdens de agendavormingsfase) moeten bezinnen op wie welke rol dient te vervullen om tot democratische besluiten te komen en wat er nodig is om die functies te vervullen. Dit schept duidelijke verwachtingen omtrent de kaders waarbinnen men vrij mag bewegen en creëert de mogelijkheid om elkaar aan te spreken op ieders verantwoordelijkheden.
  • Monitoren en faciliteren: tijdens het proces zal de raad eventueel moeten bijsturen als blijkt dat men bijvoorbeeld democratische waarden uit het oog dreigt te verliezen of niet weet te realiseren. De raad kan op verschillende manier het proces faciliteren: met geld, menskracht en bijvoorbeeld ook enthousiasme.
  • Evalueren & leren: achteraf zal de raad het proces moeten evalueren zodat zij van fouten én successen kan leren. Hiermee wordt elk democratisch traject een leerzaam experiment. Door te evalueren zorgt een raad dan dat zij steeds beter weet wat er nodig is om tot een rechtvaardig proces te komen en om procedures te optimaliseren. Uiteraard moeten burgers ook hierin worden meegenomen om informatie bij hen op te kunnen halen en resultaten met hen te delen.

 

 

Idealiter zou de gemeente dus alleen inhoudelijk moeten ingrijpen wanneer (een gebrek in) het proces daarom vraagt. Echter, als een dorpsraad of burgerpanel niet representatief is kan dit bijvoorbeeld betekenen dat de gemeente een stem verleent aan zij die niet worden betrokken bij het gesprek. De raad zal dan belangen moeten behartigen die dat zelf (nog) niet kunnen, door een raadslid of ambtenaar aan tafel te laten schuiven die deze belangen behartigt. Maar dat zou bijvoorbeeld ook kunnen door het stellen van voorwaarden en kaders aan onderwerpen, waarover inwoners mogen besluiten en welke plaats hun inbreng krijgt in het democratische besluitvormingsproces. De rol van een burgergroep wordt daardoor beperkt, zodat zij zo een betere functie kan gaan vervullen binnen het proces. Bijvoorbeeld tot het bieden van informatie richting inwoners of gemeente en het bieden van een platform waarop burgers met elkaar in gesprek kunnen treden.

 

Een democratie is nooit af

Tenslotte komen we zo op een vierde taak voor de gemeenteraad: het proces telkens opnieuw in gang zetten. Elk democratisch besluit zal in onze veranderlijke samenleving leiden tot onvoorziene gevolgen waardoor nieuwe belangen zullen opkomen. Zijn de mensen bij wie deze belangen horen niet in staat om de discussie opnieuw in gang te zetten dan zal de raad het voor hen op moeten nemen. Door dan zelf het gesprek te initiëren bieden zij deze belangen een podium waar hun betekenis democratisch kan worden vastgesteld.

 

 

Als gemeenteraden burgers op meerder manieren betrekken bij onze democratie dan kunnen zij ervoor zorgen dat het democratisch proces eerlijker verloopt en betere uitkomsten oplevert. Onze democratie is van ons allen en dus een gedeelde verantwoordelijkheid!

Dit kunnen raden natuurlijk alleen bereiken wanneer men ontdekt welke bijdragen verschillende vormen van democratie kunnen hebben. Natuurlijk zullen gemeenten voorzichtigheid moeten betrachten in het experimenteren met participatieve vormen van democratie. Maar experimenteren zullen ze moeten, de netwerksamenleving is al begonnen.

 

Wil je op de hoogte worden gehouden van nieuwe blogs? Volg ons op LinkedIn

Cookie-beleid

Deze site maakt gebruik van cookies om informatie op uw computer op te slaan.

Gaat u akkoord?